• image
  • image
  • image
Previous Next

Τηλεόραση και ανήλικοι

Τις τρεις τελευταίες δεκαετίες η ανάπτυξη της τεχνολογίας επέφερε πολλές αλλαγές στην ζωή μας. Μία από αυτές είναι και η κυριαρχία της τηλεόρασης στην καθημερινότητα μας αλλά και στην καθημερινότητα των παιδιών μας. Σήμερα η τηλεόραση μπαίνει από πολύ νωρίς στην ζωή των παιδιών, ενδεχομένως και στην κρεβατοκάμαρα τους. Έρευνες υποστηρίζουν ότι παιδιά ακόμα και δύο ετών παρακολουθούν τηλεόραση περισσότερο από δύο ώρες ημερήσια. Υπολογίζεται ότι παιδιά ηλικίας 2 έως 4 ετών στην Αμερική παρακολουθούν τηλεόραση πάνω από 4 ώρες ημερήσια και το ¼ αυτών έχει την τηλεόραση στην κρεβατοκάμαρα του. Η Nielsen Media Research (1998) στην Αμερική έδειξε ότι το μέσο παιδί παρακολουθεί 21 ώρες τηλεόραση την εβδομάδα.

Είναι λοιπόν αναμενόμενη η ανησυχία και ο προβληματισμός των ειδικών σχετικά με την επίδραση του μέσου αυτού. Ακόμα και διεθνείς οργανισμοί όπως ο ΟΗΕ έχουν επισημάνει την δυνητικά αρνητική επίδραση της τηλεόρασης στους ανηλίκους. Η σύμβαση του ΟΗΕ για τα δικαιώματα του παιδιού στο άρθρο 17 αναγνωρίζει την σημασία των ΜΜΕ στην ενημέρωση όμως προτρέπει τα συμβαλλόμενα κράτη να «ευνοούν την επεξεργασία κατάλληλων κατευθυντήριων αρχών που να προστατεύουν το παιδί από την ενημέρωση και το υλικό που βλάπτει την ευημερία του». Η σύμβαση αυτή έχει ψηφιστεί και στην Ελλάδα.

Γνωστό είναι ότι η παιδική ηλικία είναι μια ιδιαίτερα ευαίσθητη περίοδος όπου ωριμάζουν λειτουργίες τόσο σε επίπεδο κεντρικού νευρικού συστήματος όσο και σε ψυχοσυναισθηματικό επίπεδο. Έως την ηλικία των 8-9 ετών τα παιδιά δυσκολεύονται να διαχωρίσουν την φαντασία από την πραγματικότητα. Αυτή η ειδικότερη ευαισθησία καθιστά την ηλικιακή περίοδο αυτή ευάλωτη στις επιδράσεις, θετικές ή αρνητικές, και επομένως η επαγρύπνηση για την προστασία των παιδιών από πιθανές αρνητικές επιδράσεις καθίσταται αναγκαία.Σε ποιους τομείς λοιπόν επιδρά η τηλεόραση;

ΒΙΑ ΚΑΙ ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ

Τις τελευταίες δεκαετίες είμαστε μάρτυρες περιστατικών βίας στα οποία ολοένα και συχνότερα ενέχονται ανήλικοι. Η βία μπορεί να προέρχεται από ανηλίκους ή να κατευθύνεται προς αυτούς. Τα περιστατικά τυφλής βίας από ανηλίκους κατακλύζουν τα ΜΜΕ. Σε χώρες όπως η Αμερική η βία από ανηλίκους ή νέους ενήλικες είναι σχεδόν καθημερινή πραγματικότητα. Ευτυχώς στην Ελλάδα δεν αντιμετωπίζουμε αντίστοιχο πρόβλημα ωστόσο ολοένα και συχνότερα έρχονται στην δημοσιότητα περιστατικά βίας μεταξύ ανηλίκων. Πολύ πρόσφατη είναι η εξαφάνιση ανηλίκου στην Βέροια με πιθανή εμπλοκή ανηλίκων όπως και ο βιασμός ανήλικης στην Χαλκίδα με συμμετοχή συμμαθητών της. Οι βίαιες αυτές εκδηλώσεις ανηλίκων αυξάνουν τον προβληματισμό ως προς τους παράγοντες που πιθανόν συμβάλλουν στην συμπεριφορά αυτή. Ένας από τους παράγοντες που μελετώνται τα τελευταία χρόνια είναι και η τηλεόραση. Είναι γεγονός, ότι οι ανήλικοι εκτίθενται σε ένα απίστευτο κοκτέιλ βίας και επιθετικότητας μέσω της τηλεόρασης. Υπολογίζεται ότι το μέσο παιδί στην Αμερική θα εκτεθεί σε 100.000 σκηνές βίας πριν αποφοιτήσει από το δημοτικό, και δεν αναφερόμαστε μόνο στις ταινίες αλλά και στην μετάδοση σκηνών βίας ως ανταποκρίσεις αληθινών γεγονότων. Υπολογίζεται ότι 62% των εκπομπών που παρακολουθούν οι νέοι περιέχει κάποιας μορφής βία, το 26% περιλαμβάνει χρήση όπλων, το 38% επιθετικές συμπεριφορές από ελκυστικούς ήρωες, ενώ σχεδόν το 75% των βίαιων πράξεων δεν συνοδεύεται από κριτική, από τιμωρία, από ενοχή. Δυστυχώς αντίστοιχες έρευνες στην Ελλάδα δεν έχουν πραγματοποιηθεί και δεν μπορούμε να μιλάμε με μετρήσεις. Πεποίθηση όλων είναι ότι και στην χώρα μας η βία και η επιθετικότητα καταλαμβάνουν ένα μεγάλο μέρος των προγραμμάτων της τηλεόρασης. Βέβαια μιλώντας για τηλεόραση πρέπει κανείς να περιλάβει και τα συνδρομητικά κανάλια τα οποία λειτουργούν ως τηλεόραση αλλά στην πραγματικότητα είναι κανάλια - κινηματογράφοι.Πλήθος ερευνών συγκλίνουν στο συμπέρασμα ότι η βία της τηλεόρασης οδηγεί σε επιθετική συμπεριφορά τους ανηλίκους. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι οι ανήλικοι γίνονται βίαιοι αλλά υπάρχει μία θετική συσχέτιση ανάμεσα στην παρακολούθηση βίαιων εκπομπών και την εκδήλωση επιθετικής συμπεριφοράς. Οι σύγχρονες ψυχολογικές προσεγγίσεις υποστηρίζουν ότι η βίαιη και επιθετική συμπεριφορά είναι μαθημένη αντίδραση ως απάντηση στην οργή, και μπορεί να υιοθετηθεί ως συμπεριφορά επίτευξης στόχων. Η μάθηση αυτής της συμπεριφοράς γίνεται μέσα από την παρατήρηση αντίστοιχων μοντέλων συμπεριφοράς. Αυτά τα μοντέλα μπορεί να τα παρατηρεί κανείς μέσα στην οικογένεια, σε ομάδες συνομηλίκων αλλά και μέσα από τα μέσα μαζικής επικοινωνίας όπως για π.χ. η τηλεόραση. Η τηλεόραση λοιπόν καλλιεργεί μοντέλα συμπεριφοράς. Τα παιδιά που παρακολουθούν συνεχώς βίαιες ή επιθετικές εκπομπές τείνουν να επαναλαμβάνουν αυτό που παρακολουθούν και στο παιχνίδι τους και μιμούνται αυτές τις συμπεριφορές και στην καθημερινότητα τους. Τελικά αυτά τα παιδιά μαθαίνουν ότι η επιθετικότητα είναι μία επιτυχής και αποδεκτή μέθοδος επίλυσης προβλημάτων. Από την δεκαετία του 60 είναι γνωστό ότι τα μικρά παιδιά πολύ εύκολα ταυτίζονται με ήρωες και μιμούνται συμπεριφορές κυρίως όταν η συμπεριφορά αμείβεται ή όταν δεν τιμωρείται. (θεωρία κοινωνικής μάθησης του Bandura). Περισσότερο ευάλωτα στην επίδραση της τηλεοπτικής βίας είναι παιδιά μεταναστών και γενικά μειονοτήτων, τα συναισθηματικά διαταραγμένα παιδιά, τα κακοποιημένα παιδιά και τα παιδιά από οικογένειες σε κρίση. Βέβαια όλη αυτή η βιαιότητα δεν έχει συνέπειες μόνο στην συμπεριφορά των ανηλίκων αλλά μπορεί να προκαλέσει αρνητικές επιδράσεις και στον ψυχολογικό τομέα. Σε μία έρευνα ανάμεσα σε 702 γυμνάσια της Αμερικής καταγράφηκε ότι ποσοστό 10% των παιδιών ζήτησαν ψυχολογική βοήθεια μετά από παρακολούθηση βίαιων προγραμμάτων. Τα συμπτώματα που καταγράφηκαν είναι εφιάλτες, άγχος να μείνουν μόνα, απουσία από το σχολείο, απόσυρση από την παρέα των φίλων. Ο φόβος είναι ένα  συναίσθημα που βρέθηκε να κυριαρχεί σε παιδιά μετά από παρακολούθηση  σχετικά τρομακτικών ταινιών ή και καταστροφικών φαινομένων. Μελετάται ακόμη και η δημιουργία ψυχολογικού τραύματος μετά την έκθεση μέσω τηλεόρασης σε σοβαρά τραυματικά γεγονότα (τρομοκρατικά χτυπήματα, πόλεμοι). Γενικά η βία της τηλεόρασης δημιουργεί μια διαστρεβλωμένη εικόνα για τον κόσμο, παρουσιάζει ένα κόσμο σκοτεινό και βίαιο και έτσι καλλιεργεί αίσθημα ανασφάλειας και φόβου.
Οπωσδήποτε η τηλεοπτική βία δεν είναι ο μοναδικός παράγοντας που ευθύνεται για την εκδήλωση βίαιης και επιθετικής συμπεριφοράς από ανηλίκους. Η συμπεριφορά αυτή είναι το αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης πολλών παραγόντων (βιολογικών, νευρολογικών, ορμονολογικών, κοινωνικών). Όμως η τηλεοπτική βία είναι ένας από τους παράγοντες που συμβάλλουν στην εκδήλωση της και δεν πρέπει να το αγνοούμε.

ΔΙΑΤΡΟΦΗ  ΚΑΙ ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ

Η παιδική και κυρίως η εφηβική παχυσαρκία αυξήθηκε επικίνδυνα τα τελευταία χρόνια. Στην Αμερική υπολογίζεται ότι το 30,4 % των παιδιών ηλικίας 6-11 ετών είναι υπέρβαρα και το 15,3 % αυτών παχύσαρκα. Αντίστοιχη αύξηση εμφανίζει και η εφηβική παχυσαρκία. Η Ελλάδα σύμφωνα με την Διεθνή Ομάδα Εργασίας για την Παχυσαρκία κατατάσσεται μεταξύ των τριών πρώτων κρατών της Ευρώπης όσο αφορά την συχνότητα. Οι ψυχολογικές επιπτώσεις της παχυσαρκίας είναι σημαντικές, χαμηλή αυτοεκτίμηση,αρνητική εικόνα εαυτού, απομόνωση, στιγματισμός και διάκριση από τους συνομήλικους. Αντίστοιχα σοβαρές και οι συνέπειες στην υγεία, αυξάνει τον κίνδυνο για διαβήτη, υπέρταση, αρτηριοσκλήρυνση και γενικά για κακή ποιότητα ζωής.
Ένας από τους παράγοντες που συμβάλλουν στην εκδήλωση της παχυσαρκίας είναι και η τηλεόραση. Η τηλεόραση καταλαμβάνει μεγάλο μέρος του ελεύθερου χρόνου των παιδιών. Έτσι ο χρόνος που αφιερώνουν στον αθλητισμό, στο διάβασμα, στις κοινωνικές συναναστροφές, στο παιχνίδι περιορίζονται δραστικά προς όφελος της τηλεόρασης. Αυτό σημαίνει λιγότερη φυσική δραστηριότητα και πιθανότατα περισσότερο φαγητό.Ένας έμμεσος τρόπος επίδρασης είναι οι διαφημίσεις ανθυγιεινών αναψυκτικών και τροφών. Η διεισδυτικότητα των διαφημίσεων στους εφήβους έχει καταγραφεί σε έρευνες όπου διαπιστώθηκε ότι η έκθεση σε διαφημίσεις είχε πολύ μεγαλύτερη επίδραση από ότι οι παρέες και το οικογενειακό περιβάλλον. Έτσι λοιπόν μέσω των διαφημίσεων καλλιεργούνται κακές διατροφικές συνήθειες αφού προβάλλονται σνακ και γενικά φαγητά υψηλής θερμιδικής περιεκτικότητας και χαμηλής θρεπτικής αξίας (τσιπς, γαριδάκια, χάμπουργκερ). Αυτή δεν είναι η μόνη αρνητική πλευρά της τηλεόρασης στις διατροφικές συνήθειες των ανηλίκων. Από την δεκαετία του 60 έως και σήμερα γνωρίζουμε ότι η ψυχογενής ανορεξία, μία από τις διαταραχές διατροφής που εμφανίζεται συνήθως σε έφηβες, σχετίζεται με την εικόνα του αδύνατου και πετυχημένου μοντέλου που καλλιεργεί η τηλεόραση. Η τηλεόραση αλλά και τα περιοδικά βομβαρδίζουν τις νέες με την εικόνα του αδύνατου και ωραίου. Κούκλες όπως η Μπαρμπυ είναι τέλειες όσο αφορά την ομορφιά και αδύνατες, σχεδόν ανορεξικές. Η προβολή και ο συσχετισμός της επιτυχίας και του ωραίου, με το αδύνατο σώμα έχει συμβάλλει στην σημαντική αύξηση των περιστατικών ανορεξίας στην εφηβική ηλικία.

ΣΕΞ ΚΑΙ ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ

Σήμερα η τηλεόραση είναι ένα σημαντικό μέσο σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης. Τα παιδιά από πολύ μικρή ηλικία εκτίθενται σε σκηνές ερωτικού περιεχομένου. Το μήνυμα που περνάει είναι ότι αυτή η συμπεριφορά είναι φυσιολογική, ακίνδυνη και ότι αυτό κάνουν όλοι. Δεν γίνονται αναφορές ή συσχετισμοί με μεταδοτικές ασθένειες, ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη και γενικά με κινδύνους. Μέσα από τα προγράμματα αυτά καλλιεργούνται μοντέλα συμπεριφοράς σε σχέση με το σεξ, η βία στο σεξ, προβάλλονται ιδέες σχετικά με την σεξουαλική ταυτότητα. Τα ερευνητικά δεδομένα υποστηρίζουν ότι η έκθεση των νέων σε σεξουαλικού περιεχομένου προγράμματα συμβάλλει στην πρώιμη σεξουαλική αφύπνιση και ενισχύει την εφηβική σεξουαλικότητα. Δεδομένου ότι η τηλεόραση ασκεί σημαντική επίδραση στους νέους η επίδραση αυτή αφορά όλους τους τομείς, την επιθετικότητα, τις διατροφικές συνήθειες, την χρήση τοξικών ουσιών. Στο πλαίσιο αυτό πρέπει να προβληματιστούμε για την επίδραση της και στον σεξουαλικό τομέα. Στην Ελλάδα δεν έχουν γίνει έρευνες για την επίδραση της τηλεόρασης στην σεξουαλική ζωή των νέων. Δεν υπάρχει όμως λόγος να πιστέψουμε ότι στην χώρα μας τα δεδομένα είναι άλλα. Τα ερευνητικά δεδομένα από άλλες χώρες πρέπει να μας προβληματίσουν ώστε να πάρουμε τα κατάλληλα μέτρα.

ΤΣΙΓΑΡΑ-ΑΛΚΟΟΛ ΚΑΙ ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ

Η τηλεόραση καλλιεργεί επικίνδυνες συμπεριφορές όπως το κάπνισμα και η κατανάλωση αλκοόλ. Είναι γεγονός ότι η άμεση διαφήμιση τσιγάρων έχει σταματήσει διεθνώς αλλά και στην Ελλάδα. Όμως γίνεται έμμεση διαφήμιση όταν οι ήρωες μιας καθημερινής σειράς καπνίζουν ή όταν διαφημίζεται μάρκα τσιγάρου πάνω σε αυτοκίνητα ράλλυ. Πολλές παλιές ταινίες και του ελληνικού κινηματογράφου χαρακτηρίζονται από σκληρούς ήρωες που πίνουν και καπνίζουν. Γνωστοί και δημοφιλείς ηθοποιοί όπως Ν. Κούρκουλος, Μ.Μερκούρη έχουν καθιερωθεί και ταυτιστεί με το τσιγάρο. Είναι γεγονός ότι αυτού του τύπου οι συμπεριφορές διαφημίζονται με τρόπο ελκυστικό, χαλαρό, συνδέονται με την ευτυχία, την χαρά, την επιτυχία, την ομορφιά και η επίδραση τους στους νέους είναι μεγάλη. Η διεισδυτικότητα των διαφημίσεων αυτού του τύπου στους εφήβους έχει καταγραφεί σε έρευνες όπου διαπιστώθηκε ότι η έκθεση σε διαφημίσεις τσιγάρων ή ποτών είχε πολύ μεγαλύτερη επίδραση από ότι οι παρέες και το οικογενειακό περιβάλλον. Να σημειώσουμε ότι η άμεση διαφήμιση ποτών αλκοολούχων δεν έχει ακόμα σταματήσει αν και ισχύουν απαγορεύσεις όσο αφορά το ωράριο των διαφημίσεων. Ωστόσο και εδώ η έμμεση διαφήμιση είναι σημαντική.
Η τηλεόραση δεν είναι ο μόνος τρόπος που οι νέοι μαθαίνουν για το ποτό και το τσιγάρο. Ωστόσο φαίνεται να παίζει σημαντικό ρόλο στην διάδοση αυτών των συμπεριφορών. Έρευνα στην Σουηδία μετά από απαγόρευση διαφήμισης ποτών στην τηλεόραση έδειξε μείωση στην κατανάλωση αλκοόλ κυρίως από τους εφήβους. Έρευνα του ΕΚΚΕ την σχολική χρονιά 2005-6 στον δήμο Αθηναίων κατέγραψε ότι 67% των μαθητών λυκείου πίνουν μπίρα ή κρασί κάπου κάπου ή συχνά ενώ το 64% πίνει σφηνάκια ( Καθημερινή). Το 15,5% των μαθητών λυκείου καπνίζουν συστηματικά ενώ από τους μαθητές γυμνασίου το 2,8% καπνίζει συστηματικά και το 6% κάπου κάπου. Τα ποσοστά είναι ανησυχητικά και επομένως κάθε παράγοντας που συμβάλει στην διάδοση αυτών των συμπεριφορών πρέπει να λαμβάνεται σοβαρά υπόψην.

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Η τηλεόραση δεν είναι μόνο μία κακή επίδραση και δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται έτσι. Συνεισφέρει θετικά σε πολλούς τομείς όπως στην ενημέρωση, στην ψυχαγωγία, στην χαλάρωση, στην καλλιέργεια θετικών προτύπων, στην καλλιέργεια σωστής διατροφής, στην διάδοση του αθλητισμού, στην ευαισθητοποίηση σε θέματα υγείας. Στον Πίνακα 1 αναφέρονται συνολικά οι θετικές και αρνητικές επιδράσεις της τηλεόρασης. Εύκολα κανείς συμπεραίνει ότι το θετικό κομμάτι είναι και το μικρότερο στην παρούσα φάση. Ωστόσο μπορούμε να συμβάλλουμε στην αξιοποίηση αυτής της πλευράς της τηλεόρασης. Οι γονείς, οι επιστήμονες που ασχολούνται με τους ανηλίκους, το κράτος, όλοι μπορούν να συμβάλλουν στην βελτίωση της τηλεόρασης προς όφελος των ανηλίκων και γενικότερα όλων.


Θετικές επιδράσεις τηλεόρασης                   Αρνητικές επιδράσεις τηλεόρασης

1.Ψυχαγωγία
1.Αύξηση επιθετικής συμπεριφοράς, απευαισθητοποίηση στην βία
2.Ενημέρωση
2.Διαστρέβλωση της πραγματικότητας, καλλιέργεια κλίματος φόβου, ανασφάλειας
3.Καλλιέργεια θετικών προτύπων
3.Καλλιέργεια αρνητικών προτύπων
4.Καλλιέργεια σωστής διατροφής
4.Συμβάλλει στην αύξηση των διαταραχών διατροφής, παχυσαρκία, ψυχογενής ανορεξία.
5.Διάδοση του αθλητισμού
5.Πρόωρη σεξουαλική αφύπνιση των εφήβων
6.Ευαισθητοποίηση σε θέματα υγείας
6.Καλλιέργεια ρατσιστικών ιδεών όσο αφορά το φύλλο, την καταγωγή, την σεξουαλική προτίμηση.
  7. Διάδοση της κατανάλωσης αλκοόλ και τοξικών ουσιών γενικά(τσιγάρο, ναρκωτικά)

Πίνακας 1. Επιδράσεις της τηλεόρασης.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

National Research Council, Institute of Medicine. The context of early development. In National Research Council, Institute of Medicine. From Neurons to neighbourhoods, Washington D.C. : National Academy Press; 2000.
Vilani S. Impact of Media on Children and Adolescents: A 10 year review of research. J. Am. Acad.ChildAdolesc. Psychiatry 2002; 40:4: 392-401.
Ινστιτούτο Υγείας Παιδιού. Τα δικαιώματα του παιδιού στην υγεία. Η εφαρμογή της σύμβασης του ΟΗΕ για τα δικαιώματα του παιδιού, Αθήνα: ΙΥΠ; 2002.
Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού, Νόμος 2101 - Φύλλο εφημερίδας της Κυβερνήσεως 192, Εθνικό Τυπογραφείο Ελλάδος, 2-12-1992.
ΤσιάντηςΙ. Μανωλόπουλος Σ. Σύγχρονα Θέματα Παιδοψυχιατρικής, Τόμος Α, Ανάπτυξη, Αθήνα:Καστανιώτης; 1987
WinnicottD. Μωρά και μητέρες.Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα; 1996.
WinnicottD. Το παιδί, η οικογένεια και ο εξωτερικός του κόσμος. Αθήνα: Καστανιώτης; 1976.
Lewis D. Development of the symptom of violence. In Lewis M. editor. Child and Adolescent Psychiatry, 2nd ed. Baltimore: Lippinicott Williams and Wilkins; 1996, p.334-344.
National Research Council. Understanding and Preventing Violence. Washington D.C: National Academy Press; 1993.
Bandura A, Ross D, Ross SA Imitation of film-mediated aggressive models. J Abnorm Soc Psychol  1963; 66:3-11)
Selvini-Palazzoli M., Cirillo S., Selvini M. and Sorrentino A.M..Radici sociopsicologiche del crescendo epidemico. In Selvini-Palazzoli M., Cirillo S, Selvini M, Sorrentino AM. editors. Ragazze anoresiche e bulimiche. Milano: Raffaello Cortina; 1998p.196-215.
Μωρογιάννης Φ., Λιάκος Α., Διαταραχές διατροφής στην εφηβική και μετεφηβική ηλικία. Στο Τσιάντης Ι., Εφηβεία, Αθήνα: Καστανιώτης; 2003, σελ.99-142.
L’ Engle KL., BrownJD., Kenneavy K. The mass media are an important context for adolescents’ sexual behavior. J.Adolesc. Health, 2006; 38(3): 186-192.
Strasburger V. Clueless: Why do pediatricians underestimate the mediasinfluence on children and adolescents? Pediatrics 117(4):1427-1431, 2006.
Romelsio A. Decline in alcohol-related problems in Sweden, greatest among youth people. Br.J.Addict. 1987; 82: 1111-24.
Καθημερινή, 7 Οκτωβρίου 2006, σελ.3, ΤΟ ΘΕΜΑ, Μεγάλη έρευνα του ΕΚΚΕ .

Παιδί - Έφηβος και σοβαρά ψυχοτραυματικά γεγονότα

Τις τελευταίες δεκαετίες βιώνουμε πολλά σοβαρά γεγονότα, ακραία καιρικά φαινόμενα (πλημμύρες, τσουνάμι κ.τ.λ.), σεισμοί, τρομοκρατικές ενέργειες, πόλεμοι, κ.τ.λ. Είναι λοιπόν πολύ πιθανόν παιδιά και έφηβοι να βιώσουν ή να είναι μάρτυρες ακραίων γεγονότων. Ένα τραυματικό γεγονός είναι ένα σοβαρό γεγονός στην διάρκεια του οποίου το άτομο κατακλύζεται από αισθήματα φόβου, τρόμου και αίσθημα αβοήθητου.

Το τραυματικό γεγονός διαφέρει από τα καθημερινά στρες που αντιμετωπίζουν παιδιά και ενήλικοι και τα οποία γενικάτα διαχειρίζονται πολύ καλά. Το τραυματικό γεγονός (ή κατάσταση) είναι ένα πολύ σοβαρό γεγονός,έξω από τις συνηθισμένες εμπειρίες, απρόσμενο.Μπορεί να διαρκεί λεπτά ή και ώρες. Μετά την βίωση του γίνεται ένα συναισθηματικό γεγονός, προκαλεί ένα “ψυχολογικό τραύμα”, μια “ψυχολογική πληγή”.

Τραυματικά γεγονότα είναι:

  • Οι σεισμοί
  • Το τσουνάμι
  • Τα τροχαία ατυχήματα
  • Οι τρομοκρατικές ενέργειες
  • Η σεξουαλική ή σωματική κακοποίηση
  • Η σοβαρή σωματική ασθένεια
  • Οι φυσικές καταστροφές (πλημμύρες, χιονοθύελλες κ.τ.λ.)
  • Οι απαγωγές
  • Ο απρόσμενος θάνατος
  • Οι πολεμικές επιχειρήσεις

Οι σεισμοί και γενικά οι φυσικές καταστροφές είναι αιφνίδια και ισχυρά γεγονότα που προκαλούν μεγάλες υλικές απώλειες, πολλούς θανάτους και σοβαρές ψυχολογικές συνέπειες στους επιζώντες. Την τελευταία δεκαετία υπολογίζεται ότι οι καταστροφές που προκλήθηκαν εξαιτίας φυσικών κινδύνων στοίχησαν 600.000 ζωές και έχουν πλήξειπάνω από 2,4 δισ. ανθρώπους.
         (Καθημερινή , 11 Οκτωβρίου 2006)

Το τραύμα από φυσικές καταστροφές έχει τα εξής χαρακτηριστικά:

  1. Επιδρά σε όλες τις αισθήσεις ταυτόχρονα (μέσω των ήχων, αίσθημα πείνας, δίψας, το κρύο κ.τ.λ.). Έτσι οι επιζώντεςεμφανίζουνδιαταραχές συμπεριφοράς, γνωστικές αλλά καισυναισθηματικές διαταραχές.
  2. Οι επιδράσεις του τραυματικού γεγονότος είναι μακροχρόνιες λόγω των δευτερογενών συνεπειών της φυσικής καταστροφής. Μία μεμονωμένη φυσική καταστροφή μπορεί να προκαλέσει καταστάσεις που δευτερογενώς να προκαλέσουνπερισσότερο τραύμα.
  3. Οι φυσικές καταστροφές χαρακτηρίζονται από μαζικό τραυματισμό, τόσο σωματικό όσο και ψυχολογικό. Αυτό επιπλέκει την διαδικασία επούλωσης του τραύματος αφού οι δομές στήριξης των θυμάτων και της οικογένειας καταρρέουν. Ιδιαίτερα ευάλωτα τα παιδιά.

Παράγοντες που επηρεάζουν την επίδραση του τραυματικού γεγονότος είναι:

  1. Το είδος του γεγονότος. Σοβαρότερη επίδραση έχουν γεγονότα που απειλούν την ζωή καιπου προκαλούν τον θάνατο οικείων.
  2. Το φύλλο. Τα κορίτσια επηρεάζονται περισσότερο από τα αγόρια.
  3. Η ύπαρξη προστατευτικών παραγόντων. Η ύπαρξη καλών οικογενειακών σχέσεων, το ευρύτερο υποστηρικτικό περιβάλλον,χαρακτηριστικά της προσωπικότητας (όπως αισιοδοξία, αυτοεκτίμηση), προηγούμενες εμπειρίες,φαίνεται να συμβάλλουν θετικά στην επούλωση του ψυχολογικού τραύματος.
  4. Η ηλικία του παιδιού.

Συνέπειες τραυματικών γεγονότων σε παιδιά προσχολικής και σχολικής ηλικίας:

  1. Φοβίες, άγχη, άγχος αποχωρισμού
  2. Διαταραχή πανικού
  3. Υπερ-αντιδραστικότητα, υπερ-επαγρύπνιση
  4. Άρνηση φόβου
  5. Συμπεριφορές παλινδρόμησης (νυχτερινή ενούρηση, εκρήξεις οργής, κ.τ.λ.)
  6. Ανεπιθύμητες εικόνες και σκέψεις σχετικές με το τραυματικό γεγονός
  7. Απώλεια της άντλησης ικανοποίησης από το παιχνίδι ή άλλες δραστηριότητες
  8. Επαναλαμβανόμενες αφηγήσεις του γεγονότος
  9. Επαναβίωση του γεγονότος μέσω του παιχνιδιού
  10. Απόσυρση και συναισθηματικό πάγωμα
  11. Διαταραχές του ύπνου (εφιάλτες, παραμιλητά, υπνοβασία κ.τ.λ.)
  12. Σωματικοί πόνοι
  13. Διαταραχές συμπεριφοράς
  14. Φόβος ότι το τραυματικό γεγονός θα ξανασυμβεί

Συνέπειες του τραυματικού γεγονότος σε εφήβους :

  1. Απόσυρση, απαισιοδοξία, κατάθλιψη
  2. Φόβος
  3. Πρόωρος γάμος, εγκυμοσύνη
  4. Αλλαγές στην προσωπικότητα και στις στενές διαπροσωπικές σχέσεις
  5. Αλκοολισμός, χρήση τοξικών ουσιών
  6. Αυτοκτονική συμπεριφορά

Ανάλογα με την σοβαρότητα και το είδος του τραυματικού γεγονότος που βίωσε το παιδί, οι γονείς μπορεί να εμφανίσουν μία πληθώρα συναισθημάτων όπως άγχος, φοβίες, κατάθλιψη, διαταραχές του ύπνου. Δεν είναι σπάνια η ψυχολογική κατάρρευση των γονέων μετά από ένα σοβαρό ψυχοτραυματικό γεγονός όπως σεξουαλική κακοποίηση του παιδιού.

  1. Μην φοβάστε να μιλήσετε για το τραυματικό γεγονός.Αν το παιδί προκαλέσει συζήτηση μην φοβάστε, ακούστε το, απαντήστε στις ερωτήσεις του, καθησυχάστε το. Ακόμα κι όταν δεν υπάρχουν εξηγήσεις μόνο η συζήτηση βοηθάει.
  2. Να είστε καθησυχαστικοί, τρυφεροί. Τα τραυματισμένα παιδιά έχουν ανάγκη από τρυφερότητα, αγάπη. Να είστε όμως προσεχτικοί. Μην διακόπτετε την δραστηριότητα του παιδιού. Να ανταποκρίνεστε στις ανάγκες του παιδιού όταν το ζητάει.
  3. Μιλήστε με το παιδί. Όσο περισσότερα ξέρουν τα παιδιά για τογιατί, το που, το πότε και το πώς, τόσο πιο εύκολα κατανοούν τι έγινε. Το άγνωστο και το απροειδοποίητο δημιουργούν σύγχυση και άγχος.
  4. Να είστε διαθέσιμη να ακούτε τις επαναλαμβανόμενες αφηγήσεις του παιδιού για το γεγονός. Να αποδέχεστε τους φόβους του.
  5. Προστατεύστε το παιδί. Αν προσέξετε ότι η συμπεριφορά του παιδιού επιδεινώνεται κάτω από ορισμένες καταστάσεις π.χ. όταν βλέπει κάποιες ταινίες, όταν παίζει κάποια παιχνίδια, αποφύγετε αυτές τις καταστάσεις.
  6. Προστατεύσετε τα από πολλές φρικιαστικές σκηνές του γεγονότος στην τηλεόραση, στις εφημερίδες κ.τ.λ.
  7. Κρατήστε τις συνηθισμένη ρουτίνα στο ημερήσιο πρόγραμμα του παιδιού.
  8. Καθησυχάστε το και πείτε του ότι είναι ασφαλές.
  9. Μην διστάσετε να ζητήσετε βοήθεια αν χρειαστείτε. Η γνώση είναι δύναμη, όσο περισσότερο ενημερωμένοι είστε τόσο περισσότερο μπορείτε να βοηθήσετε το παιδί σας.


Μαθησιακές Δυσκολίες

Οι μαθησιακές δυσκολίες είναι μία από τις συνηθέστερες αιτίες που οι γονείς προσφεύγουν στους ειδικούς για βοήθεια. Ωστόσο για πρώτη φορά στα τέλη του 19ου αιώνα οι μαθησιακές δυσκολίες συνδυάζονται με την εφαρμογή της υποχρεωτικής εκπαίδευσης. Κατά καιρούς έχουν χρησιμοποιηθεί διάφοροι όροι για την περιγραφή τους. Την δεκαετία του 40 μιλάμε για «ελάχιστη εγκεφαλική διαταραχή» κατόπιν για «εγκεφαλική δυσλειτουργία»και τελικά ονομάζονται «ειδικές αναπτυξιακές διαταραχές των σχολικών ικανοτήτων».

Ο όρος μαθησιακή δυσκολία σημαίνει ότι «σε ορισμένους τομείς η σχολική επίδοση του παιδιού δεν φτάνει στα επίπεδα που προβλέπονται σύμφωνα με τους δείκτες των νοητικών του δυνατοτήτων».

Διαταραχή της ανάγνωσης έχουμε όταν:

Η επίδοση στην ανάγνωση μετρούμενη με δοκιμασίες, είναι κάτω από το αναμενόμενο, δεδομένων της χρονολογικής ηλικίας του παιδιού, τηςνοημοσύνης του και της εκπαίδευσης που έχει λάβει.

Μιλάμε για ειδική αναπτυξιακή διαταραχή σχολικών ικανοτήτων όταν:

  1. το παιδί έχει φυσιολογική νοημοσύνη και
  2. έχει λάβει επαρκή εκπαίδευση.

Η διάγνωση μπορεί να γίνει σε οποιαδήποτε ηλικία αλλά οι δυσκολίες είναι εμφανής από την έναρξη της εκπαίδευσης.

Οι ειδικές αναπτυξιακές διαταραχές σχολικών ικανοτήτων είναι συγκεκριμένη κλινική οντότητα που για την διάγνωση της απαιτείται διεπιστημονική προσέγγιση από:

  • Παιδοψυχίατρο
  • Λογοπαιδικό (ανάλογα με την περίπτωση)
  • Ψυχολόγο
  • Παιδαγωγό ή αναπτυξιακό παιδίατρο

Η συχνότητα της διαταραχής ανέρχεται σε 4% σταπαιδιά σχολικής ηλικίας. Τα αγόριαεμφανίζουν την διαταραχή πολύ πιο συχνά από τα κορίτσια. Είναι έως και 3 φορές συχνότερη στα αγόρια σε σχέση με τα κορίτσια.

Η κληρονομικότητα παίζει σημαντικό ρόλο έτσι συχνά το παιδί με μαθησιακή δυσκολία έχει συγγενείς (αδέρφια, γονείς, ξαδέρφια) με μαθησιακή δυσκολία. Σε α' βαθμού συγγενείς η πιθανότηταεμφάνισης ανέρχεται σε 35-45%.

Γενικά πρόκειται για ετερογενή ομάδα διαταραχών.

Κανένα παιδί δεν μοιάζει με άλλο.

Υπολογίζεται ότι περίπου το 1/3 των παιδιών που παραπέμπονται σε φορείς ψυχικής υγείας εξαιτίας διαταραχών συμπεριφοράς έχουν μαθησιακή διαταραχή.

Συμπεριφορές ενδεικτικές ΜαθησιακώνΔιαταραχών:

  1. Δυσκολία στην κατανόηση και τήρηση οδηγιών.
  2. Δυσκολία να θυμηθεί κάτι που μόλις του είπαν.
  3. Δυσκολία στην ανάγνωση, γραφή, μαθηματικά.
  4. Δυσκολία στον συντονισμό, στο περπάτημα, στα σπορ ή σε άλλες δραστηριότητες όπως κράτημα μολυβιού, δέσιμο κορδονιών κ.τ.λ.
  5. Δυσκολία στο διαχωρισμό δεξιού αριστερού, τάση να αντιστρέφει γράμματα ή νούμερα π.χ. 52 αντί 25, 3 αντί ε κ.τ.λ.
  6. Εύκολα χάνει βιβλία, τετράδια κ.τ.λ.
  7. Δεν μπορεί να κατανοήσει την έννοια του χρόνου, μπερδεύει το χθες με το σήμερα και το αύριο.

Αν οι γονείς προβληματίζονται για την επίδοση του παιδιού τους ή κάποιος από τους γονείς έχει μαθησιακή δυσκολία καλό είναι να προσφύγουν σε ειδικό προκειμένου να γίνει έγκαιρα η διάγνωση και η παρέμβαση. Αν και οι δυσκολίες εμφανίζονται από την πρώτη τάξη η οριστική διάγνωση γίνεται στην Τρίτη τάξη δημοτικού.

Συνέπειες σε μη έγκαιρη διάγνωση και παρέμβαση:

  1. Σχολική αποτυχία
  2. Χαμηλή αυτοεκτίμηση, θυμός και απόγνωση λόγω της αποτυχίας
  3. Διαταραχές συναισθήματος (κατάθλιψη κ.τ.λ.)
  4. Μπορεί να οδηγήσει στην περιθωριοποίηση και απομόνωση του παιδιού ή
  5. Σε διαταραχές συμπεριφοράς αφού τα παιδιά προτιμούν να είναι κακά παρά χαζά

Χρήσιμες συμβουλές στους καθηγητές, δασκάλους:

  • Αφήνετε τις σημειώσεις στον πίνακα όσο περισσότερο γίνεται, τα δυσλεξικά παιδιά χρειάζονται περισσότερο χρόνο.
  • Να παρουσιάζεται τα θέματα συχνά στον πίνακα, χρησιμοποιείται διαφορετικά χρώματα για επιμέρους ενότητες.
  • Η διανομή περιλήψεων βοηθάει. Να τις δίνεται στο τέλος προκειμένου να μην αποσπάται η προσοχή των μαθητών.
  • Να βαθμολογείται και τα θετικά σημεία των εργασιών.
  • Αν ζητήσουν βοήθεια μην διστάσετε να τους βοηθήσετε.
  • Να βρίσκεται ευκαιρίες για επιδοκιμασία.

ΔΙΑΣΗΜΟΙ ΔΥΣΛΕΚΤΙΚΟΙ

W.Churchill «Οι σχολικές ημέρες μου μ'είχαν αποθαρρύνει αρκετά»

A. Einstein

Beethoven

Mozart

LeonardoDaVinci

Και πολλοί άλλοι.


Χρηστάκη Μαρία

Παιδοψυχίατρος


Λίγα λόγια

Λίγα λόγια για την ψυχική υγεία των παιδιών και των εφήβων.

Η ψυχική υγεία στα παιδιά και στους εφήβους όπως και στους ενηλίκους δεν νοείται απλά ως απουσία ψυχικής διαταραχής ή συμπτωμάτων.

Είναι κάτι ευρύτερο. Είναι η διασφάλιση της εσωτερικής ισορροπίας και της συναισθηματικής σταθερότητας, που δίνουν τη δυνατότητα στο άτομο για ευχαρίστηση στη ζωή, για ικανοποίηση από τις σχέσεις του, για δημιουργικότητα και συνεχή εξέλιξη. Πολύ περισσότερο στα παιδιά, η έννοια της ψυχικής υγείας συνδέεται ουσιαστικά με την έννοια της εξέλιξης και την διεργασία της δόμησης του ψυχισμού στο σύνολό του.

Το παιδί και ο έφηβος δεν είναι μικρογραφίες του ενηλίκου. Ο ψυχισμός τους εξαιρετικά ευάλωτος και ευαίσθητος σε εξωτερικές επιδράσεις, συγκροτείται μέσα στο πλέγμα των σημαντικών σχέσεων που συνάπτει. Μαζί με την οικογένεια, το κοινωνικό και πολιτιστικό περιβάλλον θα προσδώσουν τις αποχρώσεις της τελικής ταυτότητας του ώριμου ενηλίκου. Έτσι, η ικανοποιητική ανταπόκριση του περιβάλλοντος, ιδιαίτερα του οικογενειακού, στις πολύπλευρες ανάγκες του παιδιού και του εφήβου είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την ομαλή και φυσιολογική ψυχοκοινωνική τους ανάπτυξη.

Ποιος είναι ο Παιδοψυχίατρος;

Είναι ο γιατρός που μόνος, ή σε συνεργασία με άλλους ειδικούς φροντίζει για την προαγωγή της ψυχικής υγείας των παιδιών, των εφήβων και των οικογενειών τους σε όλα τα επίπεδα: πρόληψη, διάγνωση, θεραπεία και αποκατάσταση.

Στην εργασία του αυτή έχει μια ολοκληρωμένη επιστημονική προσέγγιση. Χρησιμοποιεί δηλαδή τη γνώση όλων εκείνων των παραγόντων (βιολογικών, ψυχολογικών και κοινωνικών) που διαπλέκονται στην εμφάνιση των διαταραχών της ψυχικής υγείας.

Ο Παιδοψυχίατρος έχει ειδικευτεί στο να παρέχει στους ασθενείς του υπεύθυνη ιατρική φροντίδα, σεβόμενος τους κώδικες της ηθικής και της δεοντολογίας του επαγγέλματος.

Ποιος μπορεί να απευθυνθεί στον παιδοψυχίατρο; Για ποιους λόγους;

Στον παιδοψυχίατρο μπορούν να απευθυνθούν οικογένειες, γονείς, παιδιά και έφηβοι για προβλήματα όπως:

  • Ψυχικές δυσκολίες των παιδιών και των εφήβων, που μπορεί να εκδηλώνονται με διαταραχές στο συναίσθημα, στη συμπεριφορά, στην ένταξη στο σχολείο ή στην συνολικότερη διαδικασία της ανάπτυξής τους.
  • Προβλήματα σχέσης ανάμεσα σε μέλη της οικογένειας.
  • Δυσκολίες του γονέα στην άσκηση του ρόλου του. 

Πέρα από τις ειδικές δυσκολίες και διαταραχές, ο παιδοψυχίατρος υποστηρίζει την ψυχική υγεία και την εξέλιξη του παιδιού από τη γέννηση μέχρι την ενηλικίωσή του. Στα πλαίσια αυτά μπορεί να παρέχει υποστήριξη ή/και συμβουλευτική σε γονείς, εφήβους, οικογένειες, εκπαιδευτικούς κ.ά. Μπορεί να συνεργάζεται για τον ίδιο σκοπό με σχολεία, δικαστικές αρχές, νοσοκομεία παίδων και γενικά, με όλες εκείνες τις κοινωνικές υπηρεσίες και τους κοινοτικούς φορείς που πλαισιώνουν την οικογένεια.

Ποια είναι η πρακτική του Παιδοψυχιάτρου;

Αρχικά, γίνεται μια ολοκληρωμένη διάγνωση του προβλήματος το οποίο απασχολεί το παιδί ή τον έφηβο και την οικογένειά του, όπου συνεκτιμώνται όλοι εκείνοι οι παράγοντες που συνυφαίνονται με αυτό: βιολογικοί, γενετικοί, αναπτυξιακοί, συναισθηματικοί, γνωστικοί, εκπαιδευτικοί, οικογενειακοί και κοινωνικοί παράγοντες.

Στη συνέχεια, σχεδιάζεται μια θεραπευτική αντιμετώπιση, η οποία συζητιέται με τους ενδιαφερόμενους και μπορεί να περιλαμβάνει μία ή περισσότερες από τις ακόλουθες θεραπευτικές προσεγγίσεις: ατομική, οικογενειακή ή ομαδική ψυχοθεραπεία, φαρμακοθεραπεία, συμβουλευτική γονέων.

Μπορεί κατά περίπτωση να χρειαστεί η συνεργασία με άλλους επαγγελματίες και φορείς.

Σχετικά με τις παιδοψυχιατρικές υπηρεσίες

Οι Παιδοψυχιατρικές Υπηρεσίες επιτελούν μια πλήρη και σφαιρική λειτουργία στον τομέα της ψυχικής υγείας του παιδιού. Το έργο τους, δηλαδή, δεν είναι μόνο διάγνωση, θεραπεία και αποκατάσταση ψυχικών διαταραχών αλλά συμπεριλαμβάνει και δραστηριότητες σε τομείς σχετικούς με τηνπρόληψη.Με άλλα λόγια, οι Παιδοψυχιατρικές Υπηρεσίες στοχεύουν αφενός στη θεραπεία των ψυχικών διαταραχών και αφετέρου στη διευκόλυνση της ομαλής ψυχοκοινωνικής ανάπτυξης και τη διατήρηση της ψυχικής υγείας του παιδιού.

Παράλληλα, είναι γνωστό ότι μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα το παιδί ή τον έφηβο με την ψυχική διαταραχή, όταν τον αντιμετωπίσουμε μέσα στο περιβάλλον της καθημερινής του ζωής. Αυτό προϋποθέτει ότι η εκτίμηση, η θεραπεία και η αντιμετώπιση του παιδιού με την ψυχική διαταραχή πρέπει να γίνεται εκεί όπου ζει, χωρίς να το απομακρύνουμε από το περιβάλλον μέσα στο οποίο αναπτύσσεται.

Η Παιδοψυχιατρική, δηλαδή, ασκείται ως επί το πλείστον στα πλαίσια της οικογένειας και της κοινότητας:

  • σε κέντρα διάγνωσης και θεραπείας με ειδική στελέχωση και δομή, όπου ο παιδοψυχίατρος πλαισιώνεται από διεπιστημονική ομάδα 
  • ή από παιδοψυχιάτρους που εργάζονται μέσα στην κοινότητα ατομικά.

Η εισαγωγή του παιδιού για ενδονοσοκομειακή νοσηλεία είναι πολύ περιορισμένη και εφαρμόζεται μόνο όταν υπάρχουν πολύ συγκεκριμένες ενδείξεις.

Οι παρεχόμενες δημόσιες παιδοψυχιατρικές υπηρεσίες τείνουν να είναι τομεοποιημένες.Καλύπτει, δηλαδή, η καθεμιά μια συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή, τον τομέα ευθύνης της. Εκεί αναπτύσσει όλες τις βαθμίδες της πρόληψης, (διάγνωση, θεραπεία, αποκατάσταση, προληπτικά προγράμματα) διαρθρώνοντας ένα δίκτυο συνεργασίας με σχολεία, παιδικούς σταθμούς, κέντρα υγείας, μαιευτήρια και άλλους ιατροκοινωνικούς φορείς της κοινότητας.